RSS

TÁ TÚ ANSEO Oideachas Blag Gramadaí

Blag Gramadaí

Aithne, eolas, fios

Uaireanta bíonn mearbhall ar dhaoine faoi úsáid na bhfocal thuas mar go bhfuil siad cosúil le chéile ó thaobh brí de. Mar sin féin, úsáidtear gach ceann acu i gcomhthéacs faoi leith.

Aithne: (Acquaintance)

Tá aithne agam air                                           I know him (am acquainted with him)

Tá aithne shúl agam air                                  I know him to see

Gan aithne gan urlabhra                               Comatose

Cuireadh in aithne dó mé                             I was introduced to him

Duine atá ar m’aithne                                    A person I know

 

Eolas: (Knowledge/information)

Tá an-eolas aige ar Bhaile Átha Cliath      He knows Dublin very well

Tá sé ar eolas agam                                         I know it

Oifig eolais                                                          Information office

Coinnigh ar an eolas mé                                                Keep me informed

Tá eolas na slí aige                                           He knows the way

Bhí na gardaí ag lorg eolais                           The guards were looking for information

 

Fios: (knowledge/information/mystical knowledge)

Níl a fhios agam:                                              I don’t know

Ag Dia atá a fhios                                          God only knows

Ná tabhair fios ar bith dóibh                          Don’t tell them anything

Dá mbeadh a fhios acu                                 If they only knew

Níl uaidh ach fios                                            He is only fishing for information

Is bean feasa í                                                She is a wise woman/fortune teller

‘t’ roimh ghutaí agus ‘s’

Tar éis an ailt (an) san ainmneach (nominative)/ sa chuspóireach (objective) uatha, cuirtear ‘t-’ (t + fleiscín ach amháin roimh cheannlitir) roimh:

 

 

(1) Thúsghutaí ainmfhocal firinscneach:

 

  • An t-airgead
  • An t-oráiste
  • An t-im 
  • An t-uaigneas 

ach

  • An tAontas Eorpach

 

(2) Thúsghutaí i gcás aon, aonú, ocht, ochtó, ochtódú, ochtú.

 

  • An t-aon bhean                                     - the one woman
  • An t-aonú bhean                                  - the first woman
  • An t-ochtó fear                                     - the eighty men
  • An t-ochtódú fear                                                - the eightieth man
  • An t-ochtú fear                                     - the eight man.

 

 

Tar éis an ailt uatha (an), cuirtear ‘t’ (gan fleiscín) roimh ainmfhocail bhaininscneacha a thosaíonn le s + guta, chomh maith le hainmfhocail bhaininscneacha a thosaíonn le sl + guta, sn + guta, sr + guta. sa tuiseal ainmneach, cuspóireach agus tabharthach uatha

Samplaí:

  • An tsnáthaid                                         -the needle
  • An tsráid                                               -the street

  • An tsúil                                                  - the eye
  • Cúpla uair sa tseachtain                      - a few times per week
  • Ar an tsráid                                           - on the street

 

Sa ghinideach uatha i gcás ainmfhocail firinscnigh:

 

  • Carr an tsagairt                                     - the priest’s car
  • Úinéir an tsiopa                                    - the shop’s owner

 

Sa ghinideach i gcás séú, seachtú:

 

  • Rothar an tséú fear                              -the sixth man’s bike
  • I rith an tseachtú bliain                       -during the seventh year

 

Sa ghinideach i gcás seisear, seachtar:

 

  • Cótaí an tseisear ban                           - the six women’s coats
  • Carranna an tseachtar múinteoirí     - the seven teacher’s cars

Urú

Ní féidir urú a chur le gach uile chonsan.

Seo liosta de na huruithe:

  • m roimh b                                               - ag an mbuachaill, ar an mballa, faoin mbord, ón mbialann srl.
  • g roimh c                          - ag an gcailín, ar an gcathaoir
  • n roimh  d                                                - ár ndoras, naoi nduilleog
  • bh roimh f                                                - ar an bhfuinneog, ar an bhfarraige.
  • n roimh g                                                 - ár ngairdín, leis an ngarda.
  • b roimh p                         - ar an bpiliúr, ár bpota

 

Is ionann an chaoi a dtéann urú i bhfeidhm ar na gutaí uile:

  • a                                              n-a                                         bhur n-arásán
  • e                                             n-e                                         bhur n-éin
  • i                                               n-i                                          bhur n-iasc
  • o                                             n-o                                         bhur n-oráistí
  • u                                             n-u                                         bhur n-uibheacha

Cuirtear t + fleiscín ( t-) roimh ghutaí seachas nuair is ceannlitir an guta tosaigh a thagann ina dhiaidh.

  • t-a                  ach                tA
  • t-e                  ach                tE
  • t-i                   ach                tI
  • t-o                  ach                tO
  • t-u                  ach                tU

Samplaí:

  • Tá an t-aontas sínithe acu.

Ach:

  • Tá an tAontas Eorpach ag dul i méid.

Cuirtear ‘h’  roimh ghutaí a thagann ag tús ainmfhocail.

  • ha                                          - na haingil
  • he                                          - na in
  • hi                                            - na himreoirí
  • ho                                          - na hollscoileanna
  • hu                                          - na inéirí

Urú ar an mbriathar

Cuirtear urú ar thúslitir an bhriathair:

  1. tar éis na míreanna agus na gcónasc seo a leanas:
    1. an
    2. go
    3. nach
    4. mura
    5. sula

Samplaí

  1. An bhfuil tú ar an mbealach?
  • Ní chuireann ‘an’ urú ar bhriathar a thosaíonn le guta:  An ólann tú fíon?
  1. Dúirt tú go dtiocfaidh tú liom.
  2. Nach bhfuil tú ag iarraidh an scannán a fheiceáil?
  3. Cá bhfuil tú anois?
  4. Dá mbeadh a fhios agam nach raibh tú ag teacht, ní bheinn anseo.
  5. Mura bhfuil tú sásta an t-airgead a thabhairt dom, beidh fearg orm.
  6. Caithfidh mé slán a rá leis na cailíní sula bhfágaim.

 

  1. tar éis na míre coibhneasta indírí ‘a’ – díreoimid ar an gclásal coibhneasta go mion ar an mblag seo go luath.

Samplaí

  1. An cailín a bhfuil carr aici  - The girl who has a car
  2. Cén clár a mbíonn tú ag breathnú air? – Which programme do you watch?
  3. An bhean a ndeachaigh a fear chéile ar iarraidh  - The woman whose husband went missing.
  4. Cén áit a dtéann sibh ar saoire? – Which place do you go to on holidays?
  5. Cén chaoi a bhfuil tú? – How are you?

 

Uraítear briathra a thagann tar éis ‘a’ (nuair a chiallaíonn sé ‘all that’) agus ‘dá’

 

  1. Sin a bhfaca sí céad rud ar maidin – that’s all she saw first thing this morning.
  2. An bhean is cineálta bhfuil ann – the kindest woman there is.

Faigh

Cuirtear urú ar thúslitir ‘faigh’ tar éis ‘ní’ san aimsir chaite, san aimsir fháistineach agus sa mhodh coinníollach.

  1. Fuair mé                                                   -> Ní bhfuair mé
  2. Gheobhaidh mé          -> Ní bhfaighidh mé
  3. Gheobhainn                    -> Ní bhfaighinn

Urú ar thúslitir ainmfhocail

Cuirtear urú ar thúslitir ainmfhocail i roinnt cásanna:

  • Tar éis an ailt (an):
  1. Sa tuiseal tabharthach uimhir uatha tar éis na réamhfhocal simplí seo:

Ag, ar, as, chuig, faoi, le, ó, roimh, thar, trí, um.

Má thosaíonn an t-ainmfhocal le d t áfach, ní uraítear é:

  • Ag                           - Ag an gcluiche
  • Ar                           - Ar an dáta
  • As                          - As an bhfuinneog
  • Chuig                     - Chuig an bpictiúrlann
  • Faoi                        - Faoin mbord (athraíonn ‘faoi an’ go ‘faoin’)
  • Le                           - Leis an gcarr
  • Ó                             - Ón mbeár (athraíonn ‘ó an’ go ‘ón’)
  • Roimh                   - Roimh an mbialann
  • Thar                       - Thar an ngeata
  • Trí                           - Tríd an mballa (athraíonn ‘trí’ go ‘tríd’ roimh ‘an’)
  • Um                         - Um an mbaile

  1. Sa tuiseal ginideach, uimhir iolra:
  • Bia na n-éan
  • Cótaí na bhfear
  • Bróga na mban

  • Tar éis an réamhfhocail ‘i’:

 

  1. I gCorcaigh
  2. I mBaile Átha Cliath
  3. I dteach
  4. I mbialann

 

Athraíonn ‘i’ go ‘in’ roimh thúsghutaí, roimh ‘dhá’ agus roimh ‘bhur’:

 

  1. In uisce
  2. In dhá áit
  3. In bhur gcarr
  4. In áit ar bith

  • Sna nathanna seo:

 

  1. Ar gcúl
  2. Ar ndóigh
  3. Ar dtús
  4. Go bhfios dúinn
  5. bhfios dúinn?

  • Tar éis na n-aidiachtaí sealbhacha iolra ár, bhur, a:

  1. Ár n-athair
  2. Ár bpáistí
  3. Bhur dteach
  4. Bhur gcuid airgid
  5. A mbróga
  6. A n-aintín

 

  • Tar éis na n-uimhreacha seacht, ocht, naoi, deich:

 

  1. Seacht gcapall
  2. Seacht n-uaire
  3. Ocht gcapall
  4. Ocht n-uaire
  5. Naoi gcapall
  6. Naoi n-uaire
  7. Deich gcapall
  8. Deich n-uaire

Séimhiú ar an mBriathar

(1) Séimhítear túslitir an bhriathair i bhfoirmeacha neamhspleácha an bhriathair:

 

  • San Aimsir Chaite
  • San Aimsir Ghnáthchaite
  • Sa Mhodh Coinníollach

 

 

Aimsir Chaite                                         Aimsir Ghnáthchaite                                                Modh Coinníollach

Bhog mé                                                      Bhogainn                                                   Bhogfainn

Bhris mé                                                     Bhrisinn                                                     Bhrisfinn

Chuir mé                                                    Chuirinn                                                    Chuirfinn

 

Tá roinnt eisceachtaí ann:

 

  • An briathair abair:

Aimsir Chaite                                         Aimsir Ghnáthchaite                                                Modh Coinníollach

Dúirt mé                                                      Deirinn                                                        Déarfainn

 

  • An briathar ‘faigh’ san aimsir chaite:

Aimsir Chaite

Fuair

 

  • An saorbhriathar san aimsir chaiteach amháin leis na foirmeacha neamhrialta: bhíothas, chonacthas, chualathas, chuathas, thángthas:

Briseadh é, moladh é etc.

 

(2) Séimhítear túslitir an bhriathair tar éis na míre coibhneasta dírí ‘a’ (breathnófar ar an gclásal coibhneasta go mion sa bhlag seo amach anseo) agus tar éis na míreanna agus na gcónasc seo a leanas:

 

  • Cad/ céard Céard a cheapann tú faoi?
  • Cathain Cathain a bheidh tú ann?
  • Cé a dhéanfaidh an coinne duit?
  • Cén uair Cén uair a chloisfidh tú faoi?
  • Conas Conas a mhothaíonn tú anois?
  • Má tharlaíonn sé
  • Mar Mar shampla
  • Nuair Nuair a thagann sé
  • Ó Ó chuir sé faoi i nGaillimh é don ról.

 

 

(3) Séimhítear túslitir an bhriathair tar éis ‘ní’:

 

  • Ní chuirim
  • Ní bhrisfear
  • Ní mholfaidh sé

 

Eisceacht atá sa bhriathar ‘abair’:

 

  • Ní dúirt
  • Ní deir
  • Ní deireadh
  • Ní déarfaidh
  • Ní déarfadh

 

Eisceacht atá san aimsir chaite, aimsir fháistineach agus modh coinníollach den bhriathar ‘faigh’. Urú a bhíonn i gceist sna cásanna seo in áit séimhiú.

  1. ·            Ní bhfuair
  2. ·            Ní bhfaighidh
  3. ·            Ní bhfaigheadh

 

(4) Séimhítear túslitir an bhriathair tar éis:

 

  • Níor Níor chuir tú do lón sa mhála
  • Char Char chuala mé an nuacht ar chor ar bith
  • Ar Ar cheannaigh tú carr nua?
  • Gur Dúirt sé gur tharla sé go tobann
  • Nár D’admhaigh sí nár chas sí leis.
  • Cár An ndúirt sé cár bhuail siad in aghaidh a chéile?
  • Murar Murar chuir sé isteach ar an bpost ní bhfaighidh sé é..
  • Sular D’fhág sí slán linn sular bhog sí go Baile Átha Cliath.

 

Agus tar éis na míre coibhneasta indírí ‘ar’. Breathnófar ar an gclásal coibhneasta go mion sa bhlag seo amach anseo.